काठमाडौं उपत्यकाको मुटुमा हरेक वर्ष चैत्र शुक्ल अष्टमीका दिनदेखि एक अनुपम धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सव सुरु हुन्छ।  सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा (जनबहा द्यः जात्रा)। यो वर्ष पनि भर्खरै यो तीन दिने रथयात्रा सकिएको छ। हजारौं भक्तजनहरूको उत्साह, बाजागाजाको ध्वनि, झाँकी र नाचगानले काठमाडौंका साँघुरा गल्लीहरू जीवन्त बनेका थिए। यो जात्रा मात्र होइन, यो त सद्भाव, धार्मिक सहिष्णुता र प्रकृतिप्रतिको आस्था को जीवन्त प्रतीक हो।
सेतो मच्छिन्द्रनाथ को हुन्?
सेतो मच्छिन्द्रनाथलाई आर्य अवलोकितेश्वर वा करुणामय को रूपमा मानिन्छ। बौद्ध परम्परामा उनी करुणाका बोधिसत्व हुन् भने हिन्दु परम्परामा वर्षा र सहकालका देवता।उनी धार्मिक सहिष्णुताको उत्कृष्ट प्रतीक हुन्। शैव, शाक्त र बौद्ध सम्प्रदायका अनुयायीहरूले समान रूपमा पूजा गर्ने यो दुर्लभ देवता हुन्।
जनविश्वास अनुसार, यो रथयात्रामा सहभागी भएमा वा दर्शन गरेमा पारिवारिक सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायु प्राप्त हुन्छ। बुढाबुढी तथा घरबाट बाहिर निस्कन नसक्नेहरूलाई दर्शन गराउन नै यो नगर परिक्रमा गराउने परम्परा रहेको छ।
रथयात्राको यात्रा
रथयात्रा हरेक वर्ष चैत्र शुक्ल अष्टमी (चैते दशैं) बाट सुरु भएर तीन दिनसम्म चल्छ। रथको बनावट निकै आकर्षक र परम्परागत हुन्छ। नौ शिखर शैलीको ठूलो काठको रथ, जसलाई जनबहालबाट मूर्तिलाई ल्याएर जमलमा स्थापना गरिन्छ।
पहिलो दिन: रथलाई जमलबाट तानेर रत्नपार्क, भोटाहिटी हुँदै असन सम्म पुर्‍याइन्छ। सडक भरिभराउ हुन्छ,
दोस्रो दिन: असनबाट हनुमानढोका अगाडिसम्म।
तेस्रो दिन: मरुहिटी, जैसीदेवल हुँदै लगन टोल सम्म।

लगन टोलमा आमासँगको भेट: सेतो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्राको सुन्दर परम्परा
स्थानीय लोककथा अनुसार, जनबहाद्यःकी आमा एक अत्यन्त करुणामयी र शक्तिशाली मातृदेवी थिइन्। उनी आफ्नो छोराको (जनबहा द्यःको) रक्षा र कल्याणका लागि सदैव चिन्तित रहन्थिन्।किंवदन्तीमा भनिन्छ कि, जब आर्य अवलोकितेश्वर (जनबहा द्यः) ले काठमाडौं उपत्यकाका बासिन्दालाई वर्षा, सहकाल र करुणाको आशीर्वाद दिनका लागि अवतार लिनुभयो, तब उनकी आमाले छोरालाई निरन्तर साथ दिइन्। छोराले नगर परिक्रमा गर्दा आमाले आफ्नो छोरालाई भेट्न र आशीर्वाद दिन लगन टोलमा प्रतीक्षा गर्नुभयो।
रथ लगन पुगेपछि आमाको मन्दिर र सि मा (आमा रुख) लाई तीन पटक घुमाउने चलन यसै किंवदन्तीबाट आएको मानिन्छ।लगन पुगेपछि रथलाई जनबहाद्यःकी आमाको मन्दिर र 'सि मा' (आमा रुख) लाई तीन पटक परिक्रमा गराइन्छ। यसपछि जात्रा समापन हुन्छ।
जात्राको अन्तिम दिन जीवित देवी कुमारी लाई खटमा राखेर बाजागाजासहित लगनचोकमा ल्याउने चलन छ, जसले उत्सवलाई अझ भव्य बनाउँछ।
किन यति विशेष छ यो जात्रा?
सेतो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा वर्षा र सहकालका लागि प्रार्थना हो। यो काठमाडौंका बासिन्दालाई एकै ठाउँमा जोड्ने, हिन्दु र बौद्धबीचको सद्भाव कायम राख्ने र पुरानो संस्कृतिलाई जीवन्त राख्ने माध्यम हो। आधुनिक समयमा पनि यो परम्परा अटुट छ, जसले हामीलाई सम्झाउँछ,  विविधतामा एकता नै हाम्रो शक्ति हो।
भर्खरै सकिएको यो जात्राले फेरि एक पटक काठमाडौंलाई रङ, ध्वनि र आस्थाले भरिदियो। यदि तपाईंले यो वर्ष देख्नुभयो भने, निश्चय नै मन रमाइलो भयो होला। नदेख्नुभएको भए अर्को वर्ष चैत्र शुक्ल अष्टमीमा अवश्य जानुहोस् । यो अनुभव शब्दमा बुझाउन सकिँदैन, केवल महसुस गर्न सकिन्छ।

जय मच्छिन्द्रनाथ! 🌧️🙏सद्भाव, करुणा र सहकालको लागि यो उत्सव सधैं यस्तै जीवन्त रहोस्।