साउन लागेपछि नेपाली समाजको रङ नै फेरिन्छ। हरिया चुरा र पोते, हातभरि मेहेन्दी, शिव मन्दिरमा भक्तजनको भीड, साउने सोमबारको व्रत, लुतो फाल्ने परम्परा, नागपञ्चमी, जनैपूर्णिमा र गाईजात्राजस्ता पर्वले यो महिना जीवन्त बन्छ।

तर के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, साउने संक्रान्तिमा लुतो किन फालिन्छ? घरको ढोकामा सिरु, भलायो र कुर्लो किन राख्ने चलन छ? अनि साउनलाई भगवान शिवको महिना किन भनिन्छ?

यी प्रश्नका उत्तर नेपाली लोककथा, जनविश्वास, धार्मिक परम्परा र सांस्कृतिक अभ्यासभित्र भेटिन्छन्।
कोटेनी बुढीको आतंक र तीन जादुमयी वनस्पति
प्रचलित एक लोककथाअनुसार, धेरै पहिले मगरात राज्य निकै समृद्ध थियो। त्यही समयमा कोटेनी बुढी नामकी मायावी राक्षसीले राज्यमा आतंक मच्चाउन थालिन्। उनले सुरुमा अन्नबाली नष्ट गरिन्, त्यसपछि पशुपन्छीलाई सखाप पार्न थालिन् र अन्ततः मानिसहरूमाथि पनि आक्रमण गर्न सुरु गरिन्। राज्यभरि त्रास फैलियो।

राजाले सैनिक परिचालन गरे। धामी–झाँक्री, तान्त्रिक र विद्वानसँग अनेक उपाय खोजिए, तर कसैले पनि राक्षसीलाई नियन्त्रण गर्न सकेन। अन्ततः एक तान्त्रिकले भूमि माताको पूजा गर्न सुझाव दिए।

लोककथाअनुसार भूमि माता प्रसन्न भई राजालाई तीनवटा वनस्पति सिरु, भलायो र कुर्लो प्रदान गरिन्। भूमि माताले सिरुले राक्षसीका आँखा बन्द गरिदिने, भलायोले उसको दुष्ट मनोभावलाई निस्तेज बनाइदिने र कुर्लोले गाउँभरि खबर फैलाइदिने बताइन्। त्यसपछि राजाले हरेक घर र गोठको ढोकामा यी वनस्पति राख्न, रातभरि जाग्राम बस्न र बाजागाजासहित सतर्क रहन आदेश दिए।

कथाअनुसार, राति कोटेनी बुढी गाउँ पस्दा भलायोले उनलाई लठ्ठ बनायो, सिरुले आँखा बन्द गरिदियो र कुर्लोले ठूलो स्वरमा गाउँलेलाई खबर गर्‍यो। गाउँलेहरू बाजागाजा, मशाल र हातहतियार लिएर पुगेपछि राक्षसी भाग्दै भिरबाट खसेर मरेकी थिइन् भन्ने जनविश्वास छ।

यही लोककथासँग जोडेर साउने संक्रान्तिमा लुतो फाल्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ। रोग, व्याधि र अशुभ शक्तिलाई गाउँ वा घरबाट प्रतीकात्मक रूपमा विदाइ गर्ने सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा यो चलन आज पनि धेरै ठाउँमा कायम छ।

लुतो फाल्ने परम्पराको सांस्कृतिक अर्थ

साउने संक्रान्तिलाई नेपालका धेरै स्थानमा राके संक्रान्ति पनि भनिन्छ। यस दिन विशेष गरी सिरु, भलायो, कुर्लो, कुरिलोलगायतका वनस्पति घरमा ल्याइन्छ। साँझतिर लुतो फाल्ने, बाजागाजा बजाउने, आगोको मशाल बाल्ने तथा विभिन्न लोकभाका गाउने परम्परा पनि पाइन्छ।

लोकविश्वासअनुसार यसले रोगव्याधि, छालासम्बन्धी समस्या तथा अशुभ शक्तिलाई घरबाट टाढा लैजान सहयोग गर्छ। यद्यपि यसको वैज्ञानिक पुष्टि भएको छैन, तर यो परम्परा नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान, सामुदायिक एकता र लोकविश्वासको जीवन्त उदाहरणका रूपमा आजसम्म कायम छ।

साउन: पर्वहरूको सुरुवात

साउनलाई नेपाली समाजमा पर्वहरूको सुरुवात हुने महिनाका रूपमा पनि लिइन्छ। यसै महिनामा साउने सोमबार, नागपञ्चमी, जनैपूर्णिमा, रक्षा बन्धन, गाईजात्रा तथा विभिन्न स्थानीय जात्रा र मेलाहरू मनाइन्छन्।

यस महिनामा धान रोपाइँ सकिएपछि किसानले केही फुर्सद पाउँछन्। चारैतिर हरियाली फैलिएको हुन्छ। त्यसैले हरियो पहिरन, हरियो चुरा, हरियो पोते र मेहेन्दी साउनका प्रमुख सांस्कृतिक प्रतीक बनेका छन्। विशेषगरी महिलाहरूले भगवान शिवको आराधना गर्दै व्रत बस्ने र परिवारको सुख, समृद्धि तथा दाम्पत्य जीवनको मंगलकामना गर्ने परम्परा पनि छ।

साउन किन विशेष मानिन्छ?

साउन धार्मिक आस्थाको मात्र होइन, कृषि, प्रकृति र सामाजिक जीवनसँग पनि गहिरो सम्बन्ध राख्ने महिना हो। वर्षायामको हरियाली, कृषिकर्मपछि प्राप्त हुने विश्राम, धार्मिक पर्वहरूको सुरुवात र सांस्कृतिक उत्सवहरूले यो महिनालाई विशेष बनाएका छन्।

कोटेनी बुढीको कथा लोकविश्वासमा आधारित किम्बदन्ती हो। यस्ता कथाको ऐतिहासिक प्रमाणभन्दा पनि तिनले बोकेको सांस्कृतिक र सामाजिक सन्देश महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। संकटका बेला सामूहिक प्रयास, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र समुदायबीचको एकताको भावना नै यस कथाको मूल सन्देश हो।

त्यसैले साउन केवल हरियो चुरा लगाउने वा व्रत बस्ने महिना मात्र होइन। यो नेपाली समाजको संस्कृति, लोकविश्वास, प्रकृतिप्रतिको आस्था र सामुदायिक जीवनलाई जोड्ने एउटा विशेष समय पनि हो।

यसपालि साउन मनाउँदा हरियालीसँगै यी कथा, परम्परा र तिनले बोकेका सन्देशलाई पनि एकपटक सम्झनुहोस्। यिनै विविध सांस्कृतिक अभ्यास र लोकविश्वासले साउनलाई नेपाली समाजको सबैभन्दा विशेष महिनामध्ये एक बनाएका छन्।साउन लाग्दा हरियो मात्र नहेर्नुहोस्त्य,सभित्र लुकेका कथा, विश्वास र पुस्तौँदेखि बाँचिरहेका नेपाली संस्कृतिका रंगहरू पनि एकपटक अवश्य सम्झनुहोस्। 🌿💚