बट सावित्री पर्व: मिथिलाञ्चलको पवित्र परम्परा
 

मिथिलाञ्चलमा बट सावित्री पर्व (स्थानीय भाषामा ‘बरसाइत पावइन’) एउटा पवित्र र सांस्कृतिक महत्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्व जेठ कृष्णपक्षको अमावस्याका दिन मनाइन्छ, र यसको मुख्य उद्देश्य विवाहित महिलाहरूले आफ्नो पतिको दीर्घायु, स्वस्थ जीवन, र परिवारको सुख-समृद्धिका लागि प्रार्थना गर्नु हो। यस पर्वको आधार महाभारतका ऋषिपुत्री सावित्री र सत्यवान को कथा हो, जसले प्रेम, समर्पण, र बलिदानको महत्व सिकाउँछ।

बट सावित्री पर्वको पौराणिक कथा

बट सावित्री पर्वको कथा सावित्री र सत्यवान को जीवनमा आधारित छ।यो धेरै पहिले भद्र देश नामक राज्यमा अश्वपत नामक राजा र उनकी रानी मालवती बस्थे। उनीहरूको घरमा एउटी सुन्दर र तेजस्वी कन्याको जन्म भयो, जसको नाम उनीहरूले सावित्री राखे। उनी धेरै बुद्धिमान, धर्मात्मा र सुन्दर थिइन्। जब सावित्री विवाहयोग्य भइन्, उनका बुबाले उनलाई आफ्नो पति आफैं रोज्न अनुमति दिए।सावित्रीले सत्यवान नामक राजकुमारलाई आफ्नो पतिको रूपमा रोजिन्। सत्यवान वनवासी राजा द्युमत्सेनका छोरा थिए, जसले कुनै कारणले आफ्नो राज्य गुमाए र जंगलमा बसोबास गरे। तर सबैलाई चिन्तित बनाउने एउटा कुरा के थियो भने भविष्यवाणी अनुसार सत्यवानको एक वर्ष भित्र मृत्यु हुनेछ। तर सावित्री आफ्नो निर्णयमा अडिग रहिन् र सत्यवानसँग विवाह गरिन्।

विवाहपछि, सावित्री आफ्नो पति र ससुरालीसँग जंगलमा बस्न थालिन्। उनले सेवाको ठूलो भावनाका साथ सबैको हेरचाह गरिन्। सत्यवानको मृत्यु हुने दिन, सावित्रीले बरगदको रूखमुनि बसेर उपवास बसिन् र पूजा गरिन्। सत्यवान दाउरा काट्न वनमा जाँदा सावित्री पनि उनीसँगै गइन्। केही समय पछि, सत्यवानलाई टाउको दुख्यो र उनी सावित्रीको काखमा पल्टिए। त्यसपछि मृत्युका देवता यमराज उनको आत्मा लिन आए।सावित्रीले यमराजको पछि लागेर सत्यवानको आत्मा फिर्ता गर्न बिन्ती गरिन्। यमराजले यो नियम विरुद्ध भएको बताए, तर सावित्रीको बुद्धिमत्ता, प्रेम र दृढ संकल्प देखेर खुशी भए। उनले सावित्रीलाई तीन वरदान माग्ने मौका दिए। सावित्रीले पहिले आफ्नो ससुराको राज्य फिर्ता मागिन्, त्यसपछि आफ्नो ससुराको आँखाको ज्योति फिर्ता मागिन्, र अन्तमा आफ्नो लागि सय छोरा मागिन्।

यमराजले सोचविचारै नगरी वरदान दिए, तर जब सावित्रीले सय छोराको कुरा गरे, यमराजले महसुस गरे कि सत्यवान बिना यो सम्भव छैन। उनले सावित्रीको दृढ संकल्पको कदर गरे र सत्यवानलाई जीवन दिए। यसरी सावित्रीको प्रेम र तपस्याका कारण सत्यवानको मृत्यु टलियो। त्यसबेलादेखि, सावित्री जस्तै महिलाहरूले पनि आफ्ना पतिको दीर्घायुको लागि वट सावित्री व्रत राख्छन् र दीर्घायु र अटल प्रेमको प्रतीक मानिने वट वृक्षको पूजा गर्छन्।

नवविवाहिता महिलाको पहिलो बरसाइत

नवविवाहिता महिलाले आफ्नो पहिलो बरसाइत (विवाह पछि आउने पहिलो पर्व) अनिवार्य रूपमा ससुराली (श्रीमानको घर) मा मनाउनुपर्दछ। यस पर्वमा नवविवाहिता महिलाले आफ्ना पतिका साथ मिलेर पूजा गर्छन्। यसले उनीहरूको जीवनमा सुख, शान्ति, र समृद्धिको आगमन गराउँछ। नवविवाहिता महिलाले पर्वका लागि आवश्यक सबै शृङ्गार सामग्री (लाउने लुगा, चुरा, र अन्य पोशाक) माइतबाटै पठाइन्छन्। यसले पर्वको महत्व र विशेषता प्रदर्शित गर्दछ।

पर्वका लागि तयारी

नहायखाय: पर्वका दिन नवविवाहिता महिलाले स्नान गरी सात्विक भोजन गर्छन्। यसले उनीहरूको मन र शरीरलाई शुद्ध बनाउँछ।

सोह्रश्रृङ्गार:  नवविवाहिता महिलाले रातो-पहेँलो पोशाक पहिर्दै, सजावट र शृङ्गारमा विशेष ध्यान दिन्छन्।

वर र पीपलको रूखमा पूजा: पर्वका दिन बिहानै नवविवाहिता महिलाले नुवाइधुवाइ गरी वरको रूख (वट) वा पीपलको रूखमुनि बसेर पूजा गर्छन्।

वर र पीपलको संयोजन: यदि वर र पीपल दुवैको रूख उपलब्ध छन् भने दुवैसँगै पूजा गरिन्छ। यदि वरको रूख मात्र छ भने पीपलको हाँगा (झण्डा) गाडेर पूजा गर्ने प्रचलन छ।

पति-पत्नीको संयुक्त पूजा: नवविवाहिता महिलाले आफ्ना पतिका साथ मिलेर पूजा गर्छन्। यसले उनीहरूको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ र पतिको दीर्घायुका लागि प्रार्थना गर्छन्।

वरको रूखको महत्व

वरको रूख (वट) यस पर्वका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। धार्मिक किम्वदन्तीअनुसार, वरको रूखमा ब्रह्मा, विष्णु , र महादेव बस्ने भएकाले यसलाई पवित्र मानिन्छ। व्रतालु महिलाहरूले यस रूखमा रातो-पहेँलो धागो बाँध्दै, पतिको दीर्घायु र परिवारको सुख-समृद्धिका लागि प्रार्थना गर्छन्।

आधुनिकतामा पर्वको महत्व

आधुनिकताको प्रवेशसँगै केही पारम्परिक पर्व लोप हुने अवस्थामा पुगे पनि, बट सावित्री पर्व को लोकप्रियता अझै बढ्दै गैरहेको छ। सुरुमा यो पर्व केही जातिहरू (जस्तै ब्राह्मण, कायस्थ) मात्र मनाउने थियो, तर अचेल यसलाई लगभग सबै जातिका महिलाहरू मनाउन थालेका छन्।यस पर्वका दिन विराटनगरका काली मन्दिर , संसारीमाईस्थान , र अन्य पवित्र ठाउँहरूमा वरका रूखमुनि बसेर पूजापाठ गर्ने महिलाहरू बिहानैदेखि व्यस्त रहन्छन्।

बट सावित्री पर्व मिथिलाञ्चलका विवाहित महिलाहरूको एउटा पवित्र परम्परा हो, जसले पतिको दीर्घायु, स्वस्थ जीवन, र परिवारको सुख-समृद्धिका लागि प्रार्थना गर्दछ। यस पर्वले प्रेम, समर्पण, र विश्वासको महत्व सिकाउँछ। तसर्थ, यो पर्व मिथिलाञ्चलका सांस्कृतिक परम्पराको एउटा अमूल्य धरोहर हो, जसलाई परम्परागत रूपमा बनाए राख्नु पर्दछ। 🙏✨