कहीँ नभएको जात्रा हाँडीगाउँमा: छोरीको रिसले जन्माएको गहना खोज्ने परम्परा

काठमाडौं उपत्यकामा धेरै जात्रा हुन्छन् ,कुमारीको रथयात्रा, इन्द्रजात्रा, घोडेजात्रा... तर हाँडीगाउँमा मनाइने गहना खोज्ने जात्रा (तिसाः मालिगू जात्रा) अरूभन्दा एकदमै फरक र रहस्यमय छ।यहाँ देवीको खट पोखरीभित्र डुबाएर गहना खोजिन्छ। यो जात्रा हेर्न आउनेहरू भन्छन्  “कहीँ नभएको जात्रा हाँडीगाउँमा मात्रै हुन्छ।”यो जात्रा किन मनाइन्छ? यसको पछाडि एउटा पुरानो भावनात्मक किंवदन्ती छ।
किंवदन्ती: आमा–छोरीको रिस र हराएको गहना
धेरै वर्षअघिको कुरा हो। हाँडीगाउँकी टुँडालदेवी (त्वरंः अजिमा वा वैष्णवी) लाई भेट्न उहाँकी छोरी भाटभटेनी (मपता अजिमा) आएकी थिइन्।छोरीले आमालाई भेट्न जाँदा देखिन् ,आमा टुँडालदेवी गोप्य सम्बन्ध रहेका पोडे (पूजारी वा द्यलाः) सँग घुम्न हिँडेकी थिइन्। यो दृश्य देखेर छोरी भाटभटेनी निकै रिसाइन्। रिसको झोकमा राति नै फर्किएर हिँडिन्।
त्यही रातमा भाटभटेनीको गहना हरायो भनिन्छ, गहना पोखरी (गहना पुखु) मा खसेको थियो।
त्यसपछि हराएको गहनालाई प्रत्येक वर्ष खोज्ने चलन सुरु भयो। आज पनि यो घटनालाई सम्झेर नै हाँडीगाउँमा गहना खोज्ने जात्रा मनाइन्छ।
जात्रा कसरी मनाइन्छ?
चैत्र शुक्ल प्रतिपदा (वा कोजाग्रत पूर्णिमाको भोलिपल्ट) का दिन यो जात्रा मुख्य रूपमा मनाइन्छ।
टुँडालदेवीको खटलाई हाँडीगाउँको गहना पोखरी मा लगिन्छ।
खटलाई पोखरीभित्र तीन पटक परिक्रमा गराइन्छ।
यस क्रममा भाटभटेनीको मूर्तिलाई पनि टुँडालदेवी मन्दिरमा ल्याइन्छ।
पूजारी (जो प्रायः पोडे जातका हुन्छन्) ले विशेष विधिबाट गहना खोज्ने काम गर्छन्।
खट डुबाउँदा र परिक्रमा गर्दा स्थानीयहरूले बाजा बजाउँछन्, नाचगान गर्छन् र देवीलाई प्रार्थना गर्छन्।

यो जात्रा लिच्छवी कालदेखि नै चलेको मानिन्छ र नेवार समुदायको जीवन्त सांस्कृतिक सम्पदा हो।
आजको आधुनिक समयमा पनि यो जात्रा उत्तिकै उल्लासपूर्ण छ। मानिसहरू परिवारसहित आउँछन्, फोटो खिच्छन्, र देवीको दर्शन गर्छन्। केहीलाई यो जात्रा देवी–देवताको पारिवारिक कथा जस्तो लाग्छ,आमा–छोरीको रिस, प्रेम, रहस्य र अन्ततः वार्षिक खोजी।

के तपाईंले यो जात्रा कहिल्यै देख्नुभएको छ? वा यस्ता अन्य लोककथा सुन्नुभएको छ? कमेन्टमा आफ्नो अनुभव शेयर गर्नुहोस्!
#हाँडीगाउँजात्रा #गहनाखोज्नेजात्रा #टुँडालदेवी #नेवारसंस्कृति #काठमाडौंकाेजात्रा