मातातीर्थ औंसी: शास्त्रीय दृष्टिबाट आमाको श्रद्धा र स्मरण
 

शास्त्रीय दृष्टिबाट आमाको श्रद्धा र स्मरण

भोलि, वैशाख कृष्णपक्ष औंसीको दिन, हामी सबैले आफ्नी आमाको सेवा, प्रेम र बलिदानको स्मरण गर्छौं। यो दिन केवल एउटा पर्व मात्र होइन, यो हाम्रो संस्कृति, धर्म र सामाजिक परम्पराको अभिन्न अंग हो। मातातीर्थ औंसी नेपाली समाजमा आमाको प्रति श्रद्धा, भक्ति, सम्मान र आदर व्यक्त गर्ने एक पवित्र पर्वको रुपमा मनाइन्छ।

शास्त्रीय दृष्टिले, आमा एउटा महान् व्यक्ति हुन्। उनीहरूले आफ्ना छोराछोरीहरूलाई जीवन दिने, पालन-पोषण गर्ने र सफल नागरिक बनाउने कठिन काम गर्छन्। यसैले शास्त्रमा आमालाई देवता, आचार्य र पिताभन्दा पनि ठूलो मानिन्छ। आमाको ऋण तिर्नका लागि जीवित भएमा सम्मान र खुशी राख्नु र मृत्युपश्चात् श्राद्ध गर्नु आवश्यक हुन्छ।

आमाको महत्वलाई संस्कृतका विभिन्न श्लोकमा यसरी वर्णन गरिएको छ:

“मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव।”
“जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरियसी।”
“कुपुत्रो जायते क्वचिदपि कुमाता न भवति।”

यी श्लोकहरूले आमाको महत्वलाई स्पष्ट रूपमा बताउँछन्। आमा हाम्रो जीवनका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण व्यक्ति हुन् र उनीहरूको प्रेम र सेवालाई हामी कहिल्यै भुल्नु हुँदैन।

मातातीर्थ औंसीको महत्व

वैशाख कृष्णपक्ष औंसीका दिन, आमा नहुनेहरूले दिवङ्गत आमाको स्मरण गर्दछन्। यस दिन आमाको नाममा श्राद्ध, तर्पण, पिण्डदान र सिदादान गरिन्छ। यसै पर्वमा मातातीर्थमा मेला लाग्छ जहाँ हजारौं मानिसहरू आएर आफ्नी आमाको सम्झना गर्छन्।

मातातीर्थको उत्पत्ति

मातातीर्थ, यो नाम सुन्दै आफ्नो मनले पवित्रताको अनुभूति गर्छ। यस तीर्थको उत्पत्तिका पछि कति गहिरो कथाहरू छन्, जसलाई सुन्दा हाम्रो हृदयमा एउटा धार्मिक र सांस्कृतिक सम्झना भैरहन्छ।  

रोटीको चमत्कार

एक प्राचीन कथाअनुसार, अति पुरानो समयमा आजको मातातीर्थको ठाउँमा एउटा चौर थियो अहिलेको अनुसार ठ्याकै  काठमाडौँ उपत्यकाको थानकोट जाने बाटोमा पर्ने गुर्जुधारादेखि माथि पहाडको फेदीमा । त्यहाँ गाई चराउने गोठालाहरू हरेक दिन बसेर खाजा खाइरहेका हुन्थे ।  एक दिन एउटा गोठालाले सो चौरमा फ्याँकेको रोटीको टुक्रा हरायो । उसले अचम्म मानी रोटीको अर्काे टुक्रा पनि फ्याँक्यो, त्यो पनि हरायो । अरू गोठालाहरूले पनि रोटीका टुक्रा फ्याँके तर यस्तै नै हुन्थ्यो।

अघि बढ्दै गएपछि उनीहरूले एउटा आश्चर्यजनक कुरा थाहा पाए – जसलाई आफ्नी आमा जीवित थिइन्, उनीहरूले फ्याँकेको रोटी त्यहीँ रह्थ्यो, तर जसकी आमा नभएका थिए, उनीहरूको रोटी हराउने अर्थात अलप भएको  थियो। कथाअनुसार पहिलोचोटी रोटी फ्याँक्नेकी आमा पनि थिइनन् । त्यो दिन वैशाख कृष्णपक्षको औँसी थियो । दोस्रो दिन भने अघिल्लो दिनको जस्तो रोटी हराएन । सो कुरा चाल पाई गाउँलेहरूले औँसीका दिन मृत आमा त्यस ठाउँमा आई आफ्ना छोराछोरीले दिएको चिज खाँदा रहेछन् भन्ने विश्वास गरेर त्यस ठाउँमा कुण्ड बनाइ त्यसको नाम मातातीर्थ राखे ।यसरी हरेक वर्ष आमा नहुनेहरूले त्यहाँ गई कुण्डमा नुहाएर मीठामीठा खाद्यपदार्थ चढाई मातातीर्थ अर्थात आमाको पवित्रता र शक्तिको प्रतीक बन्यो।

श्रीराम र सीताको दिव्य दर्शन

अर्को प्रसिद्ध कथाअनुसार, भगवान् श्रीरामले वनवासका समयमा यसै ठाउँमा पुग्नुभयो। उनीहरू स्थानीय बासिन्दाहरूको अपरिचित देखिएपछि त्यहाँ घमासान युद्ध भयो। युद्धका समयमा माता सीतालाई तीव्र प्यास लाग्यो। पानीको खोजमा जाँदा कतै पानी नभेटिएकाले श्रीरामले गङ्गामाताको स्तुति गरे।

‘माता गङ्गासमो तीर्थ पिता पुस्कर मे वचः’ भन्दै तीन पटक मन्त्रोच्चारण गरी जमीनमा वाण प्रहार गरे। त्यस्तै वाण लागेको ठाउँमा एउटा पानीको कुण्ड बन्यो। यस कुण्डमा माता सीताले सारा ब्रह्माण्डको साक्षात् दर्शन पाए। यसैले यो ठाउँलाई “मातातीर्थ” नाम दिइयो।

सतीदेवीको अङ्ग पतन

स्वस्थानी व्रतकथाअनुसार, यो ठाउँमा सतीदेवीको अङ्ग पतन भएको थियो। यसैले यहाँ मातुलेश्वर महादेवको उत्पत्ति पनि भएको छ। यस ठाउँमा आएर शास्त्रोक्त विधिपूर्वक श्राद्ध गर्दा मृत आमाले मोक्ष पाउने र छोराछोरीले जीवनभर सुख-सन्तोष पाउने विश्वास छ। यसरी मातातीर्थ एउटा पवित्र स्थानको रुपमा स्थापित भयो।

मातातीर्थको उत्पत्तिका कथाहरूले हामीलाई आमाको प्रेम, बलिदान र पवित्रताको सम्झना गराउँछन्। यस ठाउँमा आईपुगेर आफ्नी आमाको स्मरण गर्नु र उनीहरूको प्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु एउटा अनुपम अनुभूति हो।

हरेक वर्ष, आमाको प्रति श्रद्धाको पवित्र पर्व

हरेक वर्ष यसै दिन, आमा नहुनेहरूले मातातीर्थमा आएर कुण्डमा नुहाउँछन्। उनीहरूले मीठो-मीठो खाद्यपदार्थ चढाएर आफ्नी आमाको सम्झना गर्छन्। यसरी आमाको प्रति आफ्नो श्रद्धा र भक्तिलाई व्यक्त गर्दै, आमाको ऋण तिर्ने विश्वासले यो पर्व मनाइन्छ। यसै पर्वसँगै मातातीर्थमा मेला पनि लाग्छ, जहाँ हजारौं मानिसहरू आएर आफ्नी आमाको स्मरण गर्छन्।

यो मेला केवल एउटा धार्मिक समारोह मात्र होइन, यो एउटा सांस्कृतिक महोत्सव पनि हो। यहाँ आएका मानिसहरूले आफ्नी आमाको प्रति आदर गर्दै, आध्यात्मिक शान्ति प्राप्त गर्छन्। यस मेलाले सामाजिक र सांस्कृतिक एकतालाई पनि बढाउँदछ।

अब जाने हैन त भोलि?

भोलिको दिन, आमा नहुनेहरूले आफ्नो मनलाई स्वच्छ र पवित्र बनाएर मातातीर्थमा जाउने तयारी गरिरहेका छन्। यदि तपाईं पनि आफ्नी आमाको सम्झना गर्न चाहनुहुन्छ भने, यो ठाउँ तपाईंका लागि पनि एउटा पवित्र अनुभूतिको स्रोत हुन सक्छ।

मातातीर्थ कहाँ छ?

मातातीर्थ काठमाडौँ उपत्यकाको पश्चिम दिशातर्फ थानकोट जाने बाटोमा पर्दछ। गुर्जुधाराबाट सुरु हुँदै हाँडाखोला र फेदीमा स्थित यस तीर्थस्थलमा पुग्न सजिलो छ। यहाँ पुगेर तपाईंले कुण्डमा नुहाउन सक्नुहुन्छ, श्राद्ध गर्न सक्नुहुन्छ र आफ्नी आमाको प्रति श्रद्धा व्यक्त गर्न सक्नुहुन्छ।

आमा हाम्रो जीवनका सबैभन्दा महान् व्यक्ति हुन्। उनीहरूको प्रेम, सेवा र बलिदानलाई हामी कहिल्यै भुल्नु हुँदैन।