मत्स्यनारायण, मच्छेकुण्ड र अधिक मासको आस्था 

समय–समयमा आउने केही अवसरहरू केवल पात्रोका दिन मात्र हुँदैनन्, ती हाम्रो संस्कृति, विश्वास र आत्मचिन्तनसँग पनि जोडिएका हुन्छन्। हिन्दु परम्परामा यस्तै विशेष समय हो अधिक मास (मलमास वा पुरुषोत्तम मास)।
वि.सं. २०८३ सालमा जेठ २ गतेदेखि असार १ गतेसम्म अधिक मास रहनेछ। ज्योतिषीय गणनाअनुसार सूर्य र चन्द्र पात्रोबीचको समय मिलाउन करिब प्रत्येक तीन वर्षमा एकपटक यस्तो अतिरिक्त महिना थपिन्छ।
सौर्य पात्रोमा एक वर्ष करिब ३६५ दिन हुन्छ भने चन्द्र पात्रोमा एक वर्ष करिब ३५४ दिनको हुन्छ। यसरी हरेक वर्ष करिब ११ दिनको फरक जम्मा हुँदै जाँदा समय मिलाउन अतिरिक्त महिना राख्ने परम्परा विकास भएको हो। पश्चिमी पात्रोमा चार वर्षमा एक दिन थपेर लिप इयर मिलाइएजस्तै पूर्वीय पात्रोमा अधिक मासको व्यवस्था गरिएको मानिन्छ।
किन भनिन्छ पुरुषोत्तम मास?
पौराणिक मान्यता अनुसार, अन्य महिनाका अधिपति देवता भए पनि मलमासको कुनै अधिपति देवता थिएनन्। आफूलाई उपेक्षा गरिएको गुनासो लिएर मलमास भगवान श्रीकृष्णकहाँ पुगेको कथा पाइन्छ। भगवान कृष्णले उनलाई आफ्नो नाम प्रदान गर्दै “पुरुषोत्तम मास” नाम दिएको धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ।यसै कारण अधिक मासमा भगवान विष्णुको पूजा, जप, ध्यान, दान र तीर्थ दर्शनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
काठमाडौँको चन्द्रागिरि नगरपालिका–९ स्थित मच्छेगाउँ (मत्स्यगाउँ) मा रहेको मत्स्यनारायण मन्दिर अधिक मासको समयमा विशेष चर्चामा आउँछ। यहाँ हरेक पुरुषोत्तम मासमा एक महिनासम्म मेला लाग्ने परम्परा छ।
जनविश्वास अनुसार, भगवान विष्णुले यही क्षेत्रमा दश अवतारमध्ये पहिलो मत्स्य अवतार लिएको मानिन्छ। पुराण कथाअनुसार मत्स्य अवतारले वेदको रक्षा र जलप्रलयबाट सृष्टिको संरक्षण गरेको कथा पाइन्छ।मन्दिर परिसरमा रहेका सुवर्णकुण्ड (जहाँ मन्दिर छ), मच्छेकुण्ड (मन्दिरसामु) र नागकुण्ड (मन्दिरपछाडि) यहाँका विशेष आकर्षण हुन्। कुण्डमा माछा तैरिरहेका दृश्यले जोकोहीको मन आकर्षित गर्दछन् ।
ऐतिहासिक पक्ष हेर्दा, यस क्षेत्रसँग गोपालवंश र लिच्छवि कालसँग जोडिएका जनश्रुति तथा ऐतिहासिक उल्लेखहरू पाइन्छन्। मच्छेगाउँ नाम पनि मत्स्यनारायण शब्दको अपभ्रंशबाट बनेको मान्यता छ।
लोककथामा मच्छेकुण्ड
मच्छेकुण्डसँग सम्बन्धित एउटा छोटो लोककथा पनि रहेको छ । उतिबेला मत्स्यग्रामका मच्छेनारायण र फर्पिङका शेषनारायणलाई पानीको अभाव भएपछि चन्द्रागिरि गई चम्पादेवी गुहारेछन् । यसका निम्ति सर्त राख्दै चम्पादेवीले पहेंलो फूल ल्याउनेलाई पानी दिने वचन दिन्छिन् । भोलिपल्ट सबेरै फूल लिई शेषनारायण पुगेर पानी पाउने हकदार हुन्छन्, मच्छेनारायण फूल लिएर पुग्दा ढिलो भइसकेकाले दुःखी हुनपुग्छन् । देवीको मनमा दया जाग्छ र दुवैलाई ६/६ महिना पानीको व्यवस्था मिलाइदिन्छिन् । ऐतिहासिक कालदेखि यस क्षेत्रको महिमा रहनुले पनि जनाधार निराधार नरहेको पुष्टि हुन्छ । ऐतिहासिक दृष्टिले पनि यो क्षेत्र पुरानो धार्मिक स्थलका रूपमा परिचित छ। जनश्रुति अनुसार गोपालवंशको समयदेखि यहाँ कुवाको अस्तित्व रहेको र मन्दिर निर्माण लिच्छवि कालमा भएको विश्वास गरिन्छ। यसले पनि मच्छेगाउँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वलाई अझ बलियो बनाएको छ।
आज पनि अधिक मासको अवसरमा मत्स्यनारायण मन्दिरमा लाग्ने एक महिने मेलाले यस क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्वलाई जीवन्त राखेको छ।

सनातन परम्परामा मन्दिर दर्शन, व्रत, पूजा र तीर्थयात्राले मानिसको मनमा शान्ति, सकारात्मक ऊर्जा र आध्यात्मिक सन्तुष्टि ल्याउने विश्वास रहँदै आएको छ।अधिक मास त्यसैले केवल पात्रोको अतिरिक्त महिना होइन,आफूलाई सुधार्ने, राम्रो कर्म गर्ने र जीवनलाई अझ सकारात्मक बनाउने अवसर पनि हो।मत्स्यनारायणको दर्शनले श्रद्धा, संस्कृति र आत्मिक शान्तिको अनुभूति गराओस्।
जय मत्स्यनारायण 🙏
#अधिकमास #मलमास #पुरुषोत्तममास #मत्स्यनारायण #मच्छेकुण्ड #मच्छेगाउँ