ऋषिपञ्चमी: आत्मचिन्तन र ज्ञानको उज्यालोको पर्व

भोलि ऋषिपञ्चमी,ऋषि-मुनिलाई सम्झेर आध्यात्मिक प्रगति गर्ने विशेष दिन। यो केवल पूजा-पाठको दिन मात्र नभई आत्मचिन्तन र हाम्रो सांस्कृतिक जरा बुझ्ने अवसर पनि हो।हामीमध्ये धेरैलाई आफ्नो गोत्र को नाम थाहा छ तर यसको उत्पत्तिबारे भने थोरैलाई मात्र जानकारी छ। वास्तविकता के हो भने प्रत्येक गोत्र कुनै न कुनै महान् ऋषिको नामबाट आएको हो। हामीलाई परिचित सप्तऋषि वा सात ऋषिहरूको समूह नै हिन्दू परम्परामा यो संस्कारको आधार हो।

हजारौं वर्षअघि जब विज्ञान र प्रविधि आजको जस्तो विकसित थिएन, हाम्रो पूर्वजहरूले यही तारामण्डललाई आकाशको नक्सा र समय मापन गर्ने घडीको रूपमा प्रयोग गरेका थिए। ती ताराहरूको नाम सात महान् ऋषिहरूको सम्मानमा राखिएको हो। यसले देखाउँछ कि प्राचीन समयमा खगोलीय ज्ञान र आध्यात्मिक अभ्यास एकैसाथ विकास हुँदै आएका थिए।

सप्तऋषि केवल आकाशमा देखिने तारा मात्र होइनन्; उनीहरूलाई वैदिक सभ्यताको ज्ञानका आधारशिला मानिन्छ। ऋषिहरू ती महान् व्यक्तित्व हुन् जसले ध्यान, साधना, र आत्मचिन्तनमार्फत प्रकृतिको सत्य पत्ता लगाउने प्रयास गरे। वेदका मन्त्रहरू र उपनिषद्का शिक्षाहरू उनीहरूको जीवनअनुभव र अनुसन्धानको नतिजा हुन्। त्यो समय जब लेखन प्रणाली पूर्ण रूपमा विकसित थिएन, ऋषिहरूले आफ्नो स्मरणशक्ति र अनुशासनमार्फत हजारौं मन्त्रहरू पुस्तादेखि पुस्तासम्म मुखमार्गै प्रसारित गरे।

प्राचीन संस्कृतिमा सप्तऋषि मण्डललाई केवल धार्मिक दृष्टिले होइन, खगोलशास्त्रको आधारका रूपमा पनि लिइन्थ्यो। ताराहरूको स्थिति र गति हेरेर मौसमको अनुमान लगाउने, कृषि समय निर्धारण गर्ने, र समुद्री यात्रामा दिशानिर्देशन पाउने परम्परा थियो। यो देखाउँछ कि वैदिक युगको ज्ञान केवल आध्यात्मिक मात्र नभई व्यावहारिक पनि थियो।

वेद र पुराणहरूमा उल्लेख भएका सप्तऋषिहरू समय र सन्दर्भअनुसार फरक–फरक नामका सूचीमा पाइन्छन्। यो विविधता नै उनीहरूको ज्ञानको विस्तार र प्रभावको प्रमाण हो। उदाहरणका लागि, महाभारतको सूची र पुराणको सूचीमा केही ऋषिहरू फरक देखिन्छन्, जसले यो परम्परा हजारौं वर्षको ऐतिहासिक यात्राबाट आएको संकेत गर्छ। यति पुरानो परम्परामा पनि सात ऋषिहरूको समूहलाई निरन्तर रूपमा ज्ञान र संस्कारको मूल स्रोतका रूपमा सम्मान गरिनु अद्भुत कुरा हो।

हाम्रो संस्कृतिमा प्रचलित गोत्र प्रणाली पनि यिनै ऋषिहरूसँग सम्बन्धित छ। प्रत्येक गोत्र कुनै न कुनै ऋषिको वंश वा परम्परालाई सूचित गर्छ। यसले परिवार र वंशीय पहिचानलाई मात्र होइन, ज्ञानको वंशावलीलाई पनि बचाइराखेको छ। यसरी हाम्रा नाम र पहिचानमै ऋषिहरूको योगदान अटाएको छ।

आज पनि सप्तऋषि मण्डललाई विश्वभरका खगोलशास्त्रीहरूले अध्ययन गर्छन्। यो तारा समूह १०० भन्दा बढी प्रकाशवर्ष टाढा भए पनि त्यसको दृश्यात्मक स्वरूपले मानिसहरूलाई सधैं आकर्षित गर्छ। रोचक कुरा के हो भने यो तारामण्डल संसारका विभिन्न सभ्यतामा विभिन्न नाम र कथासँग जोडिएको छ। तर हाम्रो वैदिक संस्कृतिमा यसको महत्व विशेष छ, यो केवल तारामण्डल होइन, ज्ञान, अनुशासन र आध्यात्मिकताको प्रतीक हो।

यसरी सप्तऋषि मण्डल आकाशमा चम्किने सात उज्यालो तारा मात्रै नभई हाम्रो सभ्यताको इतिहास, संस्कार, र आध्यात्मिक साधनाको जीवित स्मारक हो। आकाशतिर हेर्दा ती ताराहरूले हामीलाई स्मरण गराउँछन् कि ज्ञानको खोज सधैं अनन्त छ र आत्मचिन्तनमार्फत पाएको सत्य समयको सीमाभन्दा पर पुग्छ।

वशिष्ठ – कुलगुरु र धर्मपरायण मार्गदर्शक
ऋषि वशिष्ठ राजा दशरथका कुलगुरु मात्र होइन, हिन्दू धर्मको नैतिक मूल्य र साधनाको प्रतीक पनि हुन्। उनले राम, लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्नलाई वेद, धर्मशास्त्र, धनुर्विद्या र राजधर्मबारे शिक्षादान गरे। वशिष्ठलाई योगवशिष्ठ ग्रन्थका लेखकका रूपमा पनि मानिन्छ, जहाँ जीवनको गहिरो दर्शन र मोक्षको मार्गको व्याख्या गरिएको छ। उनी संयम, ज्ञान र क्षमाशीलताको प्रतिक थिए।

देवी अरुन्धती: सप्तर्षि मण्डलकी प्रेरक नारी
महर्षि वशिष्ठकी पत्नी आमा अरुन्धतीलाई महान पत्नीहरूमा प्रथम स्थान दिइएको छ। आकाशमा देखिने सप्तर्षि मण्डलमा अरुन्धती आफ्ना पति वशिष्ठसँगै उपस्थित छिन्, जसले उनको धर्म, भक्ति र पवित्रताको प्रतीक दर्शाउँछ।
अरुन्धतीको जीवनमा भक्ति र समर्पणको उच्चतम आदर्श देखा पर्छ। उनी भगवान शिवप्रति अटल भक्त थिइन् र आफ्नो धर्म, कर्तव्य र पवित्रता निभाउँदै सबैका लागि प्रेरणाको स्रोत बनिन्।

यसैले प्रत्येक वर्ष ऋषिपञ्चमीको दिन, माता अरुन्धतीको विशेष पूजा गरिन्छ। यस दिन उनले दर्शाएको आदर्श, धैर्यता र जीवनपद्धति स्मरण गरिन्छ र उनका गुणहरूबाट प्रेरणा लिएर वैवाहिक जीवन, कर्तव्य र भक्ति मार्गमा अग्रसर हुन प्रोत्साहन दिइन्छ। 

विश्वामित्र – राजा बाट ऋषि बनेका महापुरुष
ऋषि विश्वामित्रको जीवनकथा अद्भुत छ। उनी शुरूमै एक शक्तिशाली राजा थिए, तर आत्मज्ञान र तपस्याप्रति आकृष्ट भएर राजसिंहासन त्यागी ऋषि बने। उनले कठोर तपस्या गरेर ब्रह्मर्षि पद प्राप्त गरे। विश्वामित्रले गायत्री मन्त्रलाई लोकप्रिय बनाएर वैदिक धर्ममा अनन्त योगदान गरे। उनका साधनाको कथा—जस्तै मेनकाद्वारा गरिएको तपस्या भंग—आज पनि मानवीय मनोविज्ञान र आध्यात्मिक संघर्षको प्रतिकको रूपमा पढिन्छ।

कण्व – यज्ञ संस्कृतिका प्रवर्तक
कण्व ऋषिलाई सोमयज्ञका प्रारम्भकर्ता मानिन्छ। उनी हस्तिनापुरका राजा दुष्यन्त र शकुन्तलाको कथा र उनका छोरा भरतको पालनपोषणसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएका छन्। कण्व ऋषिको आश्रमले प्राचीन भारतमा शिक्षा र आध्यात्मिक अभ्यासको केन्द्रको रूपमा ख्याति कमाएको थियो।

भारद्वाज – वेद र विज्ञानका अग्रदूत
ऋषि भारद्वाज वैदिक ज्ञान र अनुसन्धानका महापुरुष हुन्। उनको योगदान केवल वेदसम्म सीमित छैन; उनले औषधि, खगोलशास्त्र र प्राचीन विज्ञानबारे पनि अनुसन्धान गरेको जनश्रुति छ। अथर्ववेदमा उनका २३ मन्त्र छन्। उनले भारद्वाज संहिता र भारद्वाज स्मृति जस्ता ग्रन्थहरूमार्फत समाजमा व्यावहारिक ज्ञान पुर्‍याएका थिए।

अत्री – कृषि र ज्ञानका प्रचारक
ऋषि अत्रीलाई ब्रह्माका छोरा र सोमका पिता मानिन्छ। उनी वैदिक कृषि र यज्ञ संस्कृतिका प्रवर्तक थिए। जनश्रुति अनुसार अत्री ऋषि भारत बाहिर, प्राचीन पारस (आजको इरान) सम्म पुगे र त्यहाँ पनि वैदिक यज्ञ संस्कृतिको प्रचार गरे। उनको साधना र शिक्षाले सभ्यताहरूबीचको सांस्कृतिक आदानप्रदानमा ठूलो योगदान पुर्‍यायो।

वामदेव – संगीत र दर्शनका जन्मजात ज्ञानी
ऋषि वामदेव जन्मजात तत्ववेत्ता थिए। उनी गौतम ऋषिका छोरा थिए र बाल्यकालमै गहिरो दर्शन व्यक्त गर्ने क्षमता राख्थे। वामदेवलाई वैदिक कालमा संगीत र छन्दकाव्यका प्रवर्तकको रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ। उनको योगदानले वैदिक मन्त्रहरूलाई संगीतसहितको आध्यात्मिक अभ्यासमा बदल्यो।

शौनक – गुरुकुल प्रणालीका कुलपति
ऋषि शौनक प्राचीन भारतको सबैभन्दा ठूलो गुरुकुलका संस्थापक थिए, जहाँ करिब १० हजार विद्यार्थीले शिक्षा प्राप्त गर्थे। उनी गुरुकुल प्रणालीका प्रथम कुलपति मानिन्छन्। शौनकले वैदिक साहित्यलाई व्यवस्थित रूपमा वर्गीकरण गरे र वैदिक शिक्षालाई समाजका विभिन्न वर्गसम्म पुर्‍याए।नन्त छ र आत्मचिन्तनमार्फत पाएको सत्य समयको सीमाभन्दा पर पुग्छ।

ऋषि: ज्ञानका खोजी आत्माहरू
ऋषिहरूलाई केवल धार्मिक सन्त मात्र नभई शोधकर्ता र आविष्कारक मानिन्छ। उनीहरूले आत्मचिन्तन, ध्यान र अभ्यासमार्फत जीवन र प्रकृतिका गहिरा सत्यहरू पत्ता लगाएका थिए। वेद र उपनिषद्मा उनीहरूलाई धर्म र सभ्यताको संरक्षक भनेर वर्णन गरिएको छ।

हाम्रो संस्कार र ऋषिपञ्चमीको महत्त्व
ऋषिपञ्चमी दिन महिलाहरू विशेष रूपमा शुद्धता र आत्मपरीक्षणको प्रतीकका रूपमा व्रत बस्छन्। तर यसको मूल सार आत्मशुद्धि, ऋषिप्रति श्रद्धा र ज्ञानको खोज हो। हामी गोत्रको नाम लिनु मात्र होइन, यसको गहिरो अर्थ र ऋषिहरूको योगदान सम्झन पनि यो अवसर हो।यस ऋषिपञ्चमीमा हामी आकाशमा चम्किने सप्तऋषि तारामण्डल हेरेर आफ्ना संस्कार र ज्ञानको परम्परालाई सम्झन सक्छौं। पूजा-पाठ मात्रै नभई आत्मचिन्तन, पुस्तौंदेखि पुस्तासम्मको ज्ञानको सम्मान गर्ने दिन बनाऔं।

श्लोक
वशिष्ठः काश्यपोऽत्रिर्जमदग्निश्च गौतमः।
विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्तर्षयः स्मृताः।।