होली, रङहरूको पर्व, नेपालमा मनाइने सबैभन्दा रमाइलो र चर्चित चाडहरू मध्ये एक हो। हिन्दू पौराणिक कथामा आधारित यो पर्वले भक्तिभाव र सत्कर्मको अहंकार र आसुरी शक्तिमाथिको विजयको प्रतीक मानिन्छ। नेपालभरि हर्षोल्लासका साथ मनाइने होली केवल रङ र रमाइलोको पर्व मात्र नभई नेपालको समृद्ध इतिहास र परम्परालाई दर्शाउने सांस्कृतिक महोत्सव पनि हो।

पौराणिक कथा: प्रह्लाद र हिरण्यकश्यपु
होलीको उत्पत्ति हिन्दू पौराणिक कथा प्रह्लाद र हिरण्यकश्यपुसँग जोडिएको छ। हिरण्यकश्यपु नामक राक्षस राजाले आफूलाई भगवान घोषित गरे र आफ्ना प्रजा सबैलाई आफ्नो पूजा गर्न बाध्य तुल्याए। तर, उनका छोरा प्रह्लाद भगवान विष्णुको कट्टर भक्त थिए। उनको यो भक्ति देखेर हिरण्यकश्यपु चिढिए र उनलाई मार्न थुप्रै षड्यन्त्र गरे, तर हरेकचोटि भगवान विष्णुको कृपाले प्रह्लाद बच्थे।

अन्तिम प्रयासस्वरूप हिरण्यकश्यपुले आफ्नी बहिनी होलिकालाई मद्दत गर्न लगाए। होलिकालाई आगोले नजल्ने वरदान थियो, त्यसैले उनले प्रह्लादलाई काखमा राखेर आगोमा बसिन्। तर, दुष्ट मानसिकता भएकी होलिका आफैँ आगोमा जलेर नष्ट भइन्, जबकि प्रह्लाद सुरक्षित रहे। यही घटनालाई सम्झन होलीको अघिल्लो रात होलिका दहन गरिन्छ।

नेपालमा होलीको सांस्कृतिक महत्व
नेपालमा होली शताब्दीयौँदेखि हिन्दू परम्परा र स्थानीय संस्कृतिको संगमका रूपमा मनाइन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा र तराई क्षेत्रमा यस पर्वको छुट्टै मौलिकता पाइन्छ।

काठमाडौंमा होलीको औपचारिक सुरुवात बसन्तपुर दरबार स्क्वायरमा चीर उठाएर गरिन्छ। रङीन कपडाले सजाइएको यो चीर होलीको आगमनको संकेत हो। एक हप्तापछि चीर ढालेर होली समाप्त गर्ने चलन छ।

तराईका मधेसी समुदायमा होली दुई दिनसम्म मनाइन्छ। पहिलो दिन होलिका दहन गरिन्छ, दोस्रो दिन रङ खेल्दै, गीत-संगीत, नाचगान गर्दै उत्सव मनाइन्छ। मानिसहरू एकअर्कालाई अबिर दल्दै, पानी छ्याप्दै खुसी साटासाट गर्छन्। यसले सामाजिक सम्बन्ध मजबुत बनाउने विश्वास गरिन्छ।

एकता र मस्तीको पर्व
नेपालमा होलीले धार्मिक सीमाहरूलाई तोड्दै सबैलाई एकत्रित गर्ने भूमिका खेल्छ। यो मेलमिलाप, आत्मीयता र सम्बन्ध सुदृढ बनाउने अवसर पनि हो। नेपालका विविध समुदायहरूले होलीलाई आ-आफ्नो तरिकाले मनाए पनि यसको सार एउटै हुन्छ—एकता र खुशीयाली।

धार्मिक र ऐतिहासिक महत्वबाहेक, होली प्रकृतिको पुनर्जागरणको पनि संकेत हो। वसन्त ऋतुको आगमनसँगै फूल फुल्न थाल्छन्, चिसो मौसम बिस्तारै हराउँदै जान्छ। यो मौसमी परिवर्तनले पनि होलीको रमाइलोपन बढाउँछ।

नेपालमा होली केवल रङहरूको पर्व मात्र नभएर संस्कृति, मिथक र एकताको उजागर हो। यसको ऐतिहासिक र धार्मिक जरा निकै गहिरो छ, जसले सत्य, निष्ठा र दुष्ट शक्तिमाथिको विजयको भावना बोकेको छ। चाहे काठमाडौंका गल्लीहरूमा होस् वा तराईका गाउँहरूमा, होली नेपाली समाजका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण चाड हो। यो चाडले रमाइलो, सद्भाव र भक्तिभावलाई सँगै लिएर आउँछ।

"यसरी, होली केवल रङ खेल्ने मात्र होइन, यो हाम्रो परम्परा, संस्कृति र सद्भावको प्रतीक हो। होली मनाउने हैन त?"