जेनेभामा सम्पन्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले दाँतको फिलिङका लागि प्रयोग हुँदै आएको पारो–आधारित ‘डेन्टल अमलगम’ लाई सन् २०३४ सम्ममा पूर्ण रूपमा हटाउने ऐतिहासिक निर्णय गरेको छ। यो कदम पारो प्रदूषण घटाउने दिशामा एक महत्वपूर्ण मोडको रूपमा हेरिएको छ।

यो निर्णय ‘मिनामाटा महासन्धि (Minamata Convention on Mercury)’ का सदस्य राष्ट्रहरूले गरेका हुन्। सन् २०१३ मा स्थापनाभएको यो सन्धि सन् २०१७ देखि कार्यान्वयनमा आएको हो, जसको उद्देश्य पारोका हानिकारक प्रभावबाट मानव स्वास्थ्य र वातावरणलाई जोगाउने हो।

पारो : स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त जोखिमपूर्ण रसायन

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्ल्यूएचओ) का अनुसार पारो विश्वका दस सबैभन्दा खतरनाक रसायनमध्ये एक हो। यो विषाक्त धातुले मानव शरीरको स्नायु प्रणाली, मृगौला र श्वासप्रश्वास प्रणालीमा गम्भीर असर पार्छ।

यद्यपि धेरै मुलुकहरूले पहिले नै पारो प्रयोगमाथि प्रतिबन्ध लगाइसकेका छन्, ‘डेन्टल अमलगम’ झण्डै १७५ वर्षदेखि दन्त उपचारमा प्रयोग हुँदै आएको छ र अझै पनि केही मुलुकहरूमा यो चलनमा छ।

२०३४ सम्म पारोमुक्त दन्त उपचारतर्फको यात्रा

सम्मेलनपछि जारी वक्तव्यमा भनिएको छ, “यो वैज्ञानिक आधारमा तय गरिएको समयसीमा हो, जसले दन्त चिकित्सामा पारोको प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्ने र विश्वव्यापी रूपमा सुरक्षित विकल्पतर्फको बाटो खोल्नेछ।”

अफ्रिकी राष्ट्रहरूले सन् २०३० नै अन्तिम समयसीमा तोक्नुपर्ने माग गरेका थिए, तर इरान, भारत र बेलायतलगायतका देशहरूले यो समय छोटो हुने तर्क गर्दै आपत्ति जनाए। अन्ततः सबै पक्षबीच सन् २०३४ सम्म चरणबद्ध रूपमा पारोको प्रयोग अन्त्य गर्ने सहमति जुट्यो।

अमेरिकाका स्वास्थ्य मन्त्री रोबर्ट एफ. केनेडी जुनियरले सम्मेलनमा भने, “जब ब्याट्री, औषधि र कस्मेटिक्समा पारोलाई खतरनाक मानिन्छ, तब दन्त उपचारमा यसको प्रयोग स्वीकार्य कसरी हुन सक्छ?” उनले पारोको सट्टा सुरक्षित विकल्पहरू उपलब्ध भइसकेको र तिनको प्रयोग तत्काल सुरु गर्नुपर्ने धारणा राखे।

मिनामाटा महासन्धिकी कार्यकारी सचिव मोनिका स्टाकिविचले भनिन्, “हामी पारोको इतिहासमा नयाँ पाना पल्टाउँदैछौं। आपसी सहकार्य र समझदारीले अब वास्तविक परिवर्तन सम्भव छ।”

अन्य क्षेत्रहरूमा पनि पारो नियन्त्रणको पहल

यो सम्मेलनमा पारो प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि २१ नयाँ निर्णयहरू पारित भएका छन्। सदस्य राष्ट्रहरूले पारोयुक्त स्किन-लाइटनिङ कस्मेटिक्स हटाउने प्रयास तीव्र पार्ने, साना स्तरका सुन उत्खननमा पारोको प्रयोग घटाउने, र पीभीसी प्लास्टिक उत्पादनमा पारो-मुक्त उत्प्रेरक प्रयोग गर्ने विषयमा सहमति जनाए।

मिनामाटा सन्धिको पृष्ठभूमि

‘मिनामाटा महासन्धि’ को नाम जापानको मिनामाटा सहरबाट लिइएको हो। सन् १९५० को दशकमा त्यहाँ भएको पारो प्रदूषणका कारण सयौँ मानिसको मृत्यु र हजारौँ प्रभावित भएका थिए। त्यस घटनाबाट प्राप्त कठोर अनुभवले आजको यो विश्वव्यापी सन्धिको जन्म भएको हो।

यो निर्णयलाई विश्वभरका दन्त चिकित्सक, स्वास्थ्य विज्ञ र वातावरणविद्हरूले स्वागत गरेका छन्। उनीहरूको भनाइमा, पारोमुक्त फिलिङ प्रणालीले न केवल स्वास्थ्य जोखिम घटाउनेछ, बरु पृथ्वीका लागि पनि दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्नेछ।