एक

मार्क्सलाई सोध्न चाहेका धेरै प्रश्नहरू थिए, तर दुर्भाग्यवश म जन्मिनुभन्दा झण्डै ८० वर्षअघि नै उनी यो संसारबाट विदा भइसकेका थिए। त्यसैले प्रत्यक्ष भेटेर प्रश्न गर्ने अवसर कहिल्यै मिलेन। केही वर्षअघि गुरुकुलमा ‘मार्क्स फर्किए’ नाटक प्रदर्शन भयो—जहाँ सुनिल पोखरेलले यमराजसँग एकदिनको छुट्टी लिएर पृथ्वीमा फर्किएका मार्क्सको भूमिका निर्वाह गरे।

नाटक हेर्दै मनमा आएको—यदि मार्क्स साँच्चै कलंकीसम्म आइपुग्नु भयो भने त त्यतिबेलै आफ्ना जिज्ञासा राख्थें!

मार्क्स बितेको १४२ वर्षपछि पनि किन उनको नामले यति बहस जन्माउँछ? किन कतिका लागि उनी प्रेरणाका स्रोत छन्, र किन अरूका लागि घृणाका पात्र?

मार्क्सको समयमा “साम्यवादको भूत युरोपमा घुमिरहेको छ” भनिन्थ्यो। तर आजको विश्वमा पनि पूँजीवादी शक्तिहरू, धनाढ्यहरू, दक्षिणपन्थी राजनीतिक समूहहरू र बहुराष्ट्रिय निगमहरू “कम्युनिस्ट” भन्ने शब्दबाट नै आतंकित देखिन्छन्।
विडम्बना, नेपालमा त आफूलाई कम्युनिस्ट भन्ने शक्तिहरू नै प्रगतिशील बिचारबाट डराएका देखिन्छन्।

कम्युनिस्ट घोषणापत्र (१८४८) ले स्पष्ट भन्छ—युरोपको सम्पूर्ण सत्ता साम्यवादको “भूत” हटाउन गठबन्धनमा उत्रिएको छ।

आज, डेढ शताब्दीपछि पनि त्यही भूत विश्व पूँजीवादका केन्द्रदेखि परिधिसम्म घुमिरहेझैँ देखिन्छ। वामपन्थी, समाजवादी, सामाजिक न्यायका पक्षधर, जलवायु संकटलाई गम्भीर मान्ने जो–कसैलाई “कम्युनिस्ट” भनेर बदनाम गर्ने प्रवृत्ति अझै टिकेको छ।

एलन मस्कसम्म विपक्षीलाई “कम्युनिस्ट” भन्छन्। अमेरिकामा ओबामाका नाममा पनि यही आरोप लगाइयो। ट्रम्पले त कमला ह्यारिसलाई समेत कम्युनिस्ट भनेर गाली गरे।

नेपालमा पनि आफूलाई मार्क्सवादी–लेनिनवादी–माओवादी भनेर चिनाउने तर व्यवहारमा त्यसका आधारभूत मान्यतालाई नै उल्ट्याउने समूहहरूको कमी छैन।
मार्क्सका नाममा भएका यस्ता अनौठा ठट्टा र नक्कली प्रयोगले अन्ततः मार्क्सलाई नै हाँसोको पात्र बनाइदिएको छ—कसो, कमरेड मार्क्स?

दुई

यो प्रसङ्ग उठाउन दुई कारण मिले।
पहिलो—नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको एउटा कार्यक्रममा कवि भूपाल राईले आफ्नो पुस्तक शब्द सायारेम पढ्न दिए। त्यसका एक निबन्ध ‘मार्क्सलाई लालसलाम गर्दाको साँझ’ ले मेरो ध्यान तान्यो।

भूपाल राई जर्मनी पुगेका बेला, आफ्ना साथीहरूको अनुरोधमा, मार्क्स जन्मिएको सहर ट्रियर पुग्छन्। रातको समयमा अँध्यारोमै मार्क्स जन्मेको घरको ढोका र पर्खाल छोएर, एक चिम्टी माटो ल्याएर, उनले आफू “मार्क्सको मूल जरा स्पर्श गरेर” फर्केको अनुभूति व्यक्त गर्छन्।

उनी प्रश्न गर्छन्—
“के बर्लिनको पर्खाल ढलेसँगै विश्वका सबै वर्गीय पर्खाल पनि ढलेका हुन्?”

भूपाल राईमार्फत देखिने मार्क्सप्रतिको आस्था र जिज्ञासा गहिरो छ।

तर नेपाली प्रगतिवादी साहित्यका कतिपय आधिकारिक समालोचकहरू भने तिनलाई मार्क्सवादी मान्न तयार छैनन्। विडम्बना—वर्गीय चेतना सम्झन नसक्ने “अफिसियल” मार्क्सवादीहरू स्वयं यस्तो पंक्ति लेख्न सक्लान्?

मार्क्स किन आज पनि साहित्य, राजनीति, समाजशास्त्र, मानवशास्त्र, अर्थशास्त्रदेखि कला र सिनेमा सम्मका बहसमा केन्द्रका रूपमा उभिएका छन्?
किन १७७ वर्षअघिको घोषणापत्रले उठाएका प्रश्नहरू आज पनि शक्ति सम्बन्ध, वर्ग, असमानता, उत्पीडन र राज्यको संरचनाबारे बुझ्न आवश्यक ठानिन्छन्?

तीन

दोस्रो प्रसङ्ग—हालै नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिमा तीव्र ध्रुवीकरण सुरु भएको छ। नयाँ–नयाँ नाम, नयाँ दल, नयाँ नेता। कतिपयले त आफ्नै “वंशावली” नै अनलाइनमा प्रकाशन गरे।

नेपालमा “कम्युनिस्ट” शब्द सबैभन्दा चर्चित राजनीतिक ब्रान्डजस्तै भएको छ। एमाले, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी, विप्लव समूह, घनश्याम भुसाल समूह—सबैले मार्क्सकै नामबाट वैधता खोजिरहेका छन्।
अझै बाबुराम भट्टराईले समेत दलको नाममा “समाजवादी” राखेर मार्क्सवादी–माओवादी सिद्धान्त छाडे पनि समाजवादको ब्यानर समातेका छन्।

यस्तै परिवेशमा माओ युद्धका उपकमाण्डर जनार्दन शर्मा (प्रभाकर) पार्टीबाट बाहिरिए। ‘माओवादको विरासत प्रचण्डले छाडे’ भन्दै बाहिरिएको केही दिनमै भने उनी समाजवादी होइन, राजतन्त्रसमर्थक वा दक्षिणपन्थीतिर निकट देखिन थाले।
विप्लव र घनश्याम भुसालसमेत असमञ्जसमै परे।

यो अवस्था देख्दा मलाई कास्कीकोटे एउटा पुरानो कमरेडको घटना सम्झिन्छ—माओ विचार छाडेको भन्दै एमालेबाट राजीनामा गर्ने व्यक्ति भोलिपल्टै कांग्रेसमा प्रवेश गरेका थिए!

नेपाली वाम राजनीतिमा “नाममा मार्क्सवाद” र “व्यवहारमा उल्टो दिशा” को विडम्बनाले मार्क्सलाई परिहासको विषय बनाइदिएको छ—कस्तो अनौठो ठट्टा, हैन कमरेड मार्क्स?

चार

अब मुख्य प्रश्न—मार्क्सले जोर दिएको वर्गसंघर्ष, आर्थिक उत्पादनको संरचना, सामाजिक उत्पीडनको इतिहास सम्झिन नसक्नेहरू कसरी मार्क्सवादी हुन सक्छन्?

एंगेल्सले मार्क्सको मृत्युपछि १८८३ को जर्मन संस्करणका लागि लेखेको भूमिका स्पष्ट भन्छ—
समाजको इतिहास मूलतः वर्ग–संघर्षको इतिहास हो।

शोषित–शोषक, अधिपति–अधीनस्थ वर्गबीचको संघर्ष सामाजिक विकासका प्रत्येक चरणमा रूप बदल्दै आएको छ।
त्यसैले उत्पीडित वर्गमाथिको अन्याय समाप्त नगरी समाज स्वतन्त्र हुनै सक्दैन।

तर नेपालमा—
राजावादीसँग मिल्ने, महिला अधिकार कमजोर पार्ने, नागरिकता अधिकार खुम्च्याउने, सांस्कृतिक वर्चस्वलाई वैधता दिने, दलाल पूँजीवादलाई खुला समर्थन गर्ने, पार्टीलाई व्यक्तिपूजक संस्था बनाउने—यीमध्ये जुनसुकै काम गर्नेहरू आफूलाई “मार्क्सवादी” भन्छन्।

यस्तो प्रवृत्तिले कम्युनिस्ट र दक्षिणपन्थीबीचको सीमा नै धमिलो बनाइदिएको छ।

यदि मार्क्स आज नयाँ बानेश्वर, गोङ्गबु वा वीरगञ्ज हिँड्दै आएका भए—के टिप्पणी गर्थे?
हावर्ड जिन नेपाल आएर मार्क्स इन सोहो लेख्दा कस्तो नाटक लेख्थे?

त्यही बेला प्रश्न झनै तीक्ष्ण बन्छ—जब केही वामपन्थी दल आर्थिक–राजनीतिक संकट अर्को प्रतिगामी दिशातिर धकेल्न तल्लीन देखिन्छन्।

स्थिरता र लोकतन्त्र कमजोर भइरहेका बेला अस्थिरता चाहनेहरू—समीकृत रूपमा फाँसीवादी शैलीकै राजनीति खेलिरहेका जस्तो लाग्छ। मार्क्सका नाममा यस्तो कसरी सम्भव भयो, कमरेड एंगेल्स?

अचम्म—“कम्युनिस्ट” नाम बोकेका कुनै दलले पनि अहिलेको संकटलाई क्रान्तिकारी हस्तक्षेपको अवसर मानिरहेको देखिन्न।
यदि समाजलाई प्रगतिशील बाटोतिर लैजानु छ भने घोषणापत्रले भनेझैँ—वामपन्थीहरूले खुलेर आफ्नो विचार, उद्देश्य र कार्यक्रम सार्वजनिक गर्नुपर्ने बेला यही हो।

गरिब श्रमिकका पक्षमा, सामाजिक न्याय र प्रगतिशील पूँजीवादको विकासका लागि यथार्थपरक र सम्भाव्य नीति प्रस्ताव गर्दै चुनावमा जानुपर्ने हो।

तर त्यो अपेक्षा पूरा हुने सम्भावना निकै न्यून छ।

आखिर किन यस्तो अवस्था आयो कि—

भूतलाई हराउन भूत नै पुकार्नुपरेझैँ भयो, कमरेड मार्क्स?