घाटीको हुस्सु: हेर्दा सुन्दर, भोग्दा चुनौती।
बिहान आँखा खोल्नेबित्तिकै झ्यालबाहिर हेर्दा केही देखिँदैन? न घर, न रुख, न सडक—सबै कुरा सेतो पर्दाले ढाकेजस्तो। यही हो हुस्सु! जाडो मौसमको नियमित पाहुना, जसले हाम्रो बिहानलाई अलिकति ढिलो बनाउँछ, तर अलिकति रहस्यमय र रमाइलो पनि। वैज्ञानिक हिसाबले, हुस्सु तब बन्छ जब हावामा रहेको पानीको वाष्प चिसो हुँदा स-साना थोपाहरू बनेर झुण्डिन्छन्। यो विशेष गरी जाडोमा बढी हुन्छ, किनकि राति तापक्रम घट्छ र बिहान हावा स्थिर रहन्छ।
नेपालमा काठमाडौं उपत्यका वा पोखरा जस्ता घाटीहरूमा यो valley fog (घाटीको हुस्सु) ले पूरै क्षेत्रलाई सेतो बादलले ढाकिदिन्छ। आजको यो ब्लगमा हामी valley fog को बारेमा रमाइलो तरिकाले कुरा गर्नेछौं – यसको सुन्दरता, विज्ञान, प्रभाव र केही रोचक रिसर्चसहित। तयार हुनुहुोस्, हुस्सुको यात्रामा हिँडौं!
Valley Fog भनेको के हो र किन यति 'कूल' छ?
Valley fog एक प्रकारको radiation fog हो, जुन घाटी वा उपत्यकामा फस्छ। चारैतिर पहाडले घेरिएका कारण चिसो हावा तलै अड्किन्छ र हुस्सु बन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा जाडोमा यो दृश्य सामान्य हुन्छ – लाग्छ, बादलहरू नै तल ओर्लिएका छन्!
यो हुस्सुले प्रकृतिलाई जादुमय बनाउँछ। फोटोग्राफरहरू यसलाई 'nature's filter' भन्छन्, जसले फोटोलाई इन्स्टाग्राम-रेडी बनाइदिन्छ। तर मजाक होइन, कहिलेकाहीँ यति बाक्लो हुन्छ कि हराउन सजिलो! अमेरिकाको क्यालिफोर्नियाको Central Valley मा tule fog (त्यहाँको प्रसिद्ध valley fog) ले मानिसहरूलाई आफ्नै कार भुलाइदिन्छ – साँच्चैको 'foggy memory'!
घाटीको हुस्सु कसरी बन्छ? (विज्ञानको रमाइलो पक्ष)
राति जमिन चिसो हुँदा हावामा रहेको आर्द्रता संघनित भएर साना थोपाहरू बन्छन्। घाटीमा पहाडहरूले हावालाई रोक्छन्, जसले हुस्सुलाई तलै फसाउँछ – जस्तो बाउलमा सूप भरिएजस्तो!
नेपालमा काठमाडौं उपत्यकाको topography ले यो प्रक्रियालाई बढावा दिन्छ। अध्ययनहरूले देखाएअनुसार, हिमाली घाटीहरूमा तापक्रम र हावाको खेलले valley fog विशेष तरिकाले बन्छ। क्यालिफोर्नियामा भने tule fog हप्तौंसम्म रहन सक्छ।
हुस्सुले पर्यटनलाई बढावा दिन्छ – पोखरा वा हिमाली घाटीमा यो दृश्य अविस्मरणीय हुन्छ! यसले माटोलाई आर्द्र राख्छ र बोटबिरुवालाई फाइदा पुर्याउँछ तर समस्या पनि उत्तिकै छन्।दृश्यता कम भएर सडक दुर्घटना बढ्छ, उडानहरू ढिलो हुन्छन्। क्यालिफोर्नियामा tule fog ले 'chain reaction' दुर्घटना निम्त्याउँछ।
जलवायु परिवर्तनले हुस्सुलाई कसरी प्रभावित गरिरहेको छ?
रिसर्चहरूले देखाएको छ कि क्यालिफोर्नियाको Central Valley मा tule fog को संख्या घट्दै गएको छ। १९८० देखि २०१६ सम्म ७६% कमी आएको छ, मुख्य गरी वायु प्रदूषण नियन्त्रण र तापक्रम वृद्धिका कारण। यसले फलफूल खेतीमा chill hours कम गराएर कृषिमा असर पारेको छ।नेपालमा पनि जलवायु परिवर्तन र प्रदूषणले हुस्सुको स्वरूप बदलिरहेको हुन सक्छ। तर हालैका वर्षहरूमा (२०२५ मा) क्यालिफोर्नियामा लामो tule fog देखिएको छ, जसले माटोको आर्द्रताले भूमिका खेल्छ भन्ने देखाउँछ।स्वास्थ्यमा पर्ने असर
हुस्सु आफैं हानिकारक होइन, तर यसले प्रदूषणलाई घाटीमा फसाउँछ। काठमाडौं उपत्यकामा जाडोको हुस्सुले वायु प्रदूषणलाई झन् खराब बनाउँछ, जसले दम, एलर्जी, श्वासप्रश्वास समस्या र मुटुरोगको जोखिम बढाउँछ। नेपालमा वायु प्रदूषणले वार्षिक हजारौंको अकाल मृत्यु हुन्छ।
घाटीको हुस्सु प्रकृतिको सुन्दर उपहार हो, तर जलवायु परिवर्तन र प्रदूषणले यसलाई बदलिरहेको छ।अर्कोपटक हुस्सुले झ्याल ढाक्दा अलिकति हेर्नुहोस्, महसुस गर्नुहोस्, र प्रकृतिको यो सेतो संसारको मजा लिनुहोस्। यदि तपाईंको क्षेत्रमा हुस्सु लाग्छ भने, कमेन्टमा आफ्नो अनुभव शेयर गर्नुहोस्!
(यो ब्लग वैज्ञानिक रिसर्च र सामान्य जानकारीमा आधारित छ। स्वास्थ्य समस्या भए चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुहोस्।)