"हामीले खाने तीन गाँसमध्ये एक गाँस खाना परागसेची जीवहरूको कारणले आइरहेको हुन्छ।"

मौरीको सूक्ष्म क्रियाकलापले सम्पूर्ण मानव सभ्यतालाई कसरी टेवा दिइरहेको छ भन्ने कुराको दार्शनिक आधार नै परागसेचन हो। यो केवल बिरुवाको प्रजनन प्रक्रिया मात्र नभई, पृथ्वीको खाद्य सुरक्षा, जैविक विविधताको सन्तुलन र मानव स्वास्थ्यको त्रिवेणी लाई जोड्ने प्राकृतिक सेतु हो।

🌱 परागसेचन

प्रकृतिको गर्भधारण र पोषणको रहस्य परागसेचन बिरुवामा हुने त्यो 'गर्भधारण' प्रक्रिया हो, जसले जीवनलाई निरन्तरता दिन्छ। फूलको भाले वीज पोथी अंगमा पर्न जाँदा नयाँ बीउ र फलको जन्म हुन्छ। यदि यो प्रक्रियामा कमी आयो भने, फल लाग्दैन वा लागेका फलको गुणस्तरमा ह्रास आउँछ।

खाद्य चक्रको आधार

हामीले उपभोग गर्ने अधिकांश खाद्यवस्तु (फलफूल, दलहन, तेलहन, तरकारी) परागसेची जीवहरूमा निर्भर छन्। खेती गरिने चार बालीमध्ये तीन बाली यिनै जीवको भरमा उब्जनी हुन्छन्।

विश्वव्यापी महत्व

संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार, विश्वका लगभग ८०–९०% जङ्गली फूल फुल्ने बिरुवाहरू र ३५% कृषि बालीनालीहरू परागसेचनमा निर्भर छन्। तीमध्ये पनि ७५% भन्दा बढी बालीको परागसेचन मौरी र मौरीजन्य किराको माध्यमबाट हुन्छ।

💰 जीवनको मूल्य र मौरीको आर्थिक योगदान मौरीको यो 'निःशुल्क' प्राकृतिक सेवाको आर्थिक मूल्य निकै विशाल छ। यसले केवल पर्यावरणको मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्रको जगलाई पनि टेवा दिएको छ: क्षेत्रवार्षिक आर्थिक मूल्य (अमेरिकी डलरमा)विश्वभर $५७७ बिलियन नेपाल $४७७ मिलियन उत्पादन वृद्धि: मौरी परागसेचनले धेरैजसो कृषि बालीको उत्पादनमा २५% देखि १००% सम्म वृद्धि ल्याउँछ। जस्तै: खर्बुजा र स्याउमा १००%, तोरीमा ५०–७५%, गोलभेँडामा २५–४०% सम्मको वृद्धि।खाद्य विविधताको सुरक्षा: विश्वका ७१ महत्त्वपूर्ण बालीहरू (जसबाट ९०% खाना आउँछ) मौरीद्वारा परागसेचन हुने गर्छन्। यसले केवल पेट भर्ने मात्र नभई, मानव आहारमा सन्तुलन र पोषणको सुनिश्चितता गर्छ।

⚠️ संकटको कालो छाया: जब प्रकृति मौन हुन्छदुर्भाग्यवश, मानवजन्य क्रियाकलापका कारण प्रकृतिका यी सूक्ष्म इन्जिनियरहरू—मौरी र अन्य परागसेचकहरू—लोप हुने खतरामा छन्।लोप हुने खतरा: चरा र चमेरासहित १७% परागसेची जीवहरू विश्वव्यापी रूपमा लोप हुने खतरामा छन्। मौरी र पुतलीहरू उच्च जोखिममा छन्।

कारणहरू

 विषादीको अन्धाधुन्ध प्रयोग, वासस्थानको नाश, डढेलो, सघन कृषि अभ्यास, एकल बाली खेती, र जलवायु परिवर्तनले गर्दा मौरीको सङ्ख्या तीव्र गतिमा घटिरहेको छ।दार्शनिक खतरा: कीराहरूको सङ्ख्या वार्षिक २.५% ले घट्नु र ४१% प्रजातिहरू लोपोन्मुख हुनुले प्रकृति र मानवबीचको सामञ्जस्य टुट्दै गएको सङ्केत गर्छ।यही प्रवृत्ति जारी रहेमा, पौष्टिक बालीहरू (फलफूल, तरकारी) को ठाउँ धान, मकै र आलु जस्ता मुख्य तर कम पौष्टिक बालीले लिनेछन्, जसले मानव आहारमा गम्भीर असन्तुलन सिर्जना गर्नेछ।

🤝 दिगो समाधान: भ्रम तोड्दै, सहकार्य बढाउँदैनेपालमा ७०% भन्दा बढी बाली परागसेचनमा आश्रित भए पनि, ‘मौरीले तोरीको रस चुसी उत्पादन घटाउँछ’ भन्ने जस्तो गलत भ्रमहरू व्याप्त छन्। वास्तविकता यो हो कि मौरी चरनले तोरीको उत्पादन ५० देखि ७५ प्रतिशतले वृद्धि गर्छ।रणनीतिक पहलहरू:शिक्षा र चेतना: किसानहरूलाई मौरी एक बहुउपयोगी परागसेची जीव हो भन्ने बुझाउनु आवश्यक छ।विषादी व्यवस्थापन: फूल फुल्ने समयमा विषादीको प्रयोग रोक्न प्रोत्साहन गर्ने। प्रयोग गर्नै परे, मौरी चरनमा नजाने समयमा (साँझ वा रातमा) मात्र प्रयोग गर्न लगाउने। हानिकारक विषादीको बिक्री-वितरण व्यवस्थित गर्ने।

जैविक खेतीलाई प्राथमिकता: एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) र जैविक खेती कार्यलाई बढावा दिने।

चरन क्षेत्रको संरक्षण: स्थानीय स्तरमा मौरी चरन क्षेत्रहरू निर्धारण गरी फलफूल र मौरीजन्य गतिविधिलाई प्रवर्द्धन गर्ने। प्राकृतिक वासस्थानको संरक्षण र पुनर्स्थापना गर्ने।

राज्यको दायित्व

 राज्य, उद्यमी र किसानहरूले मिलेर मौरीपालनलाई उत्पादन, उद्यमशीलता, रोजगारी र पर्यावरण रक्षा को अचुक साधनको रूपमा प्रोत्साहन गर्नु आवश्यक छ।मौरीको परागसेचन प्रकृतिले हामीलाई निःशुल्क प्रदान गरेको सबैभन्दा ठूलो सेवा हो। यसको संरक्षण गर्नु र यसको भरपुर उपयोग गर्नु हाम्रो खाद्य सुरक्षा, स्वस्थ जीवन र समृद्ध पर्यावरणको लागि अनिवार्य दार्शनिक दायित्व हो।